مخاطب امروز چه انتظاری از کتب دینی دارد

کتاب آن یار دیرینی است که از او فاصله گرفتیم، یار باوفایی که از گذشته تاکنون ما را تنها نگذاشت اما رقیبانی همچون فضای مجازی و فناوری های نوین و یا مسائل روزمره ای همچون دغدغه های معیشتی و گرانی کاغذ توانست بین ما و او جدایی بیاندازد. این جدایی قصه تازه ای نیست اما گذر زمان نمی ‎تواند میزان اهمیت و تاثیرش را بر زیست بشر کمرنگ کند.

باید به یاد آوریم که در روزگاری نوشتار ها مهمترین رسانه و بالاترین مرجع تاثیرگذار بر ذهن و فکر افراد بود و اگر شخصی به دنبال تاثیرگذاری بر جامعه بود، باید قلم قوی می داشت اما امروزه با ورود به عصر اطلاعات، تکنولوژی های گوناگونی به زندگی مردم نفوذ پیدا کرده است و آثار مفید و مخرب آن بر زندگی افراد آشکار است و یکی از مضرات این عصر در کشورمان، کاهش سرانه مطالعه کتاب است. سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی 19 خرداد 1401 در آیین اختتامیه پنجمین دوسالانه کتاب برتر استان سمنان در شاهرود اظهار کرد طبق آخرین پیمایش در فروردین، 43.5 درصد مردم کتاب می خوانند اهل مطالعه اند و میزان مطالعه روزانه 30 دقیقه است.

این در حالی است که براساس تارنمای روزنامه «لس آنجلس تایمز» در همان سال آمار سرانه مطالعه در کشور هایی مانند هند؛ به طور متوسط (10 ساعت و 42 دقیقه)، تایلند (9 ساعت و 24 دقیقه)، چین (8 ساعت)، فیلیپین (7 ساعت و 36 دقیقه)، مصر (7 ساعت و 30 دقیقه)، جمهوری چک (7 ساعت و 24 دقیقه) و روسیه (7 ساعت و 6 دقیقه) در هفته اعلام شد.

اگرچه آمار دقیقی از میزان مطالعه در ایران وجود ندارد اما همین اعداد اعلام شده از سوی مقام ها و نهاد های رسمی و غیررسمی از سطح پایین مطالعه در کشور نشان دارد و به تبع آن مطالعه کتب دینی نیز روند کاهش دارد. از طرفی، استان قم به شهر خون و قیام معروف است و علمای بزرگی را در خود پرورش داده است، علمایی که توانستند مسیر مردم، جامعه و حتی دنیا را تغییر دهند و این استان با پیشینه ای قوی در زمینه دین و دیانت به یکی از مهمترین مراکز نشر آثار دینی در کشور تبدیل شده است بنابراین به نظر می رسد وضعیت مطالعه کتب دینی در استان قم نسبت به سایر استان ها مطلوب تر باشد اما آمار دقیقی از این موضوع وجود ندارد و ایکنا تلاش دارد تا در گفت وگو با صاحب نظران این عرصه وضعیت استان و نیز کشور را ارزیابی کند.

اکنون پرسش اصلی اینجاست عوامل کاهش تمایل اقشار جامعه را نسبت به مطالعه کتب دینی چیست و آیا این عوامل در حوزه مطالعه کتب دینی نیز تاثیرگذار است؟ چرا مخاطب امروز احساس نیاز به خواندن و مطالعه کتب دینی پیدا نمی کند؟ آیا نیاز امروز مردم در کتب دینی در نظر گرفته می شود؟ برای ترغیب مردم به سمت مطالعه کتاب های دینی چه راهکار هایی وجود دارد؟

در ابتدا برای بررسی دلایل اصلی کاهش مطالعه کتاب، وضعیت مطالعه کتاب های دینی و قرآنی در قم و تاثیر فضای مجازی بر مطالعه با محمد خامه یار، رئیس گروه قرآن و عترت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قم به گفت و گو پرداختیم که متن آن از نظر می گذرد.

فضای مجازی؛ رقیب یا فرصت کتابخوانی

محمد خامه یار در گفت وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه امروز وضعیت مطالعه کتاب های دینی و قرآنی در قم را چگونه ارزیابی می کنید، اظهار کرد: متاسفانه میزان استقبال مردم از خرید و مطالعه کتاب های دینی و قرآنی رو به کاهش است و دلیل اصلی آن وضعیت معیشتی مردم است، گرانی کاغذ که موجب گرانی کتاب شده است، فرصت مطالعه را از مردم گرفته و دغدغه های بزرگتری دارند، همچنین مراکز و افراد مشوق مانند کتابخانه ها، مدارس و معلمین نیز در این ایام فعالیتشان کاهش یا به طور کلی تعطیل شدند، درواقع در این دوران بیشتر حواسمان به جنگ است، حتی تبلیغات ترویج فرهنگ کتابخوانی در صدا و سیما از یاد رفته است. وی در پاسخ به اینکه فضای مجازی را رقیب کتاب می دانید یا فرصت، افزود: فضای مجازی و استفاده از فناوری های روز باعث کمرنگ شدن کتابخوانی شده است، آقای شهید ما فرمودند چیزی نمی تواند جای کتاب را بگیرد، همچنین برای ذائقه های مختلف مردم به مقدار بسیاری کتاب وجود دارد و تولیدات گوناگون داشتیم، بنابراین نمی توان کاهش آمار سرانه مطالعه کتاب را به سمت نبود موضوعات جذاب و متفاوت نسبت داد. این نویسنده و فعال فرهنگی در پاسخ به اینکه امروز مخاطبان کتاب های دینی بیشتر چه گروه هایی هستند و برای افزایش آمار مطالعه این کتب باید چه کرد، ادامه داد: گروه هدف کتب های دینی شامل اکثر گروه های جامعه می شود اما در بخشی از اقشار جامعه، مانند طلاب و دانشجویان آمار خرید و مطالعه کتاب های دینی بیشتر است، اما برای افزایش سرانه مطالعه و تعداد چاپ کتاب ها باید شور و اشتیاق کتابخوانی در افراد ایجاد شود. خامه یار بیان کرد: کتابخوانی باید به یک فرهنگ تبدیل شود و بهترین بستر برای ایجاد این فرهنگ از خانواده شروع می شود، والدین کتابخوان؛ فرزند علاقمند به کتاب تربیت می کنند. استقاده از ادبیات روز و متن خوب که به نگرش و ادبیات مخاطب بیفزاید برای جذابیت و نگارش کتاب واجب است، یعنی کتاب باید به دانش ما بیفزاید و بدانیم که مخاطبان ما همه مردم هستند و باید نگارش کتاب مناسب عموم مردم باشد، مخاطبان امروز سبک ساده و روان را بیشتر می پسندند، همچنین باید به بیان مطالب بپردازیم نه تفهیم مطالب، یعنی مخاطب را مجبور به پذیرش محتوای کتاب نکنیم و تصمیم و انتخاب نهایی را به خواننده بسپاریم.

تعطیلی کتابفروشی ها و بی اعتنایی مسئولان فرهنگی به کتابخوانی

وی در پاسخ به اینکه چه سیاست های حمایتی می تواند به رونق تولید و مطالعه کتاب های دینی کمک کند، گفت: متاسفانه واقعیت و ظاهر جامعه نشان از کاهش استقبال مردم نسبت به خرید و مطالعه کتاب ها در انواع زمینه ها می دهد و نشانه های آن کوچک شدن کتابفروشی ها یا جمع شدن آنها است، برخی مسئولین فرهنگی به مسئله کتابخوانی اهتمام ندارند، مشوق نیستند و اخیرا شاهد تعطیلی دنیای کتاب در استان خود بودیم یا مدت طولانی از فعال نبودن مجتمع ناشران می گذرد. خامه یار تصریح کرد: امام شهید از ما انتظار داشتند جامعه را به سمت کتابخوانی سوق دهیم، هر یک از افراد جامعه می توانند در این زمینه نقش آفرین باشند، می توانیم در تجمعات شبانه یا حتی روستاها کتابخانه های سیار ایجاد کنیم، خیرین نیز می توانند با وقف یا احداث کتابخانه به این امر کمک کنند، در دید و بازدیدها کتاب هدیه دهیم یا در مترو و وسایل نقلیه عمومی کتاب قرار دهیم، در صف انتظار نانوایی ها و آرایشگری ها می توان کتاب مطالعه کرد، همچنین باید به کتابخانه های شهر از لحاظ ظاهری، تعداد و تنوع کتب رسیدگی شود تا علاقه برای رفت و آمد در افراد ایجاد شود. وی یادآور شد: تولید کتاب با محتوای خوب اهمیت دارد، نباید کتاب سازی شود و نویسنده ها به سمت کپی برداری حرکت کنند زیرا بدین شکل کتاب ارزش خود را از دست می دهد، آقای شهید ایران کتاب های شهید مطهری را برای خواندن توصیه می کردند زیرا محتوای آن ارزش خواندن داشت، اما امروزه محتوای کتاب ها تکراری شده یا تقلیل یافته است، همچنین باید تمرکز را از رمان های عاشقانه به کتاب هایی با محتوای ارزشمندتر هدایت کنیم. خامه یار افزود: با توجه به استقبال نسل جوان از کتاب های رمان؛ می توانیم سیره ائمه معصومین(ع) را به صورت رمان عرضه کنیم، کدام کتاب رمان جذاب درباره زندگی و سیره ائمه با ادبیات امروزه سراغ دارید؟ اگر برای معیشت مردم کالابرگ تهیه شده، می توان برای مطالعه کتاب و خوراک فرهنگی جامعه نیز همانند کالابرگ تهیه شود، اگر در راستای فرهنگ کتابخوانی اقدامات موثر صورت گیرد بسیاری از آسیب های اجتماعی کاهش میابد.

کاهش سرانه مطالعه؛ از معیشت و گرانی تا محتوای کم ارزش

ناظر به این گفت و گو می توان گفت، یکی از دلایل اصلی کاهش مطالعه کتاب میان مردم، وضعیت معیشتی و گرانی کاغذ است، در حوزه های متفاوت به اندازه کافی آثار مناسب وجود دارد، اما مسائلی مانند نبود محتوای ارزشمند در کتاب ها و کاربردی نبودن آثار امروز برای جامعه و به خصوص نیاز های نسل امروز موجب کاهش مطالعه آثار دینی شده است.

گاهی احساس می شود مانند دوران گذشته، آثار ارزشمند و غنی وجود ندارد یا به نگارش نرسیده است، در صورتی که جلوه ظاهری و انبوه اطلاعات سطحی و کم ارزش در فضای مجازی باعث شده تا آثار فاخر به چشم نیایند. در ادامه مسئله کاهش سرانه مطالعه کتب دینی را از دیدگاه یک ناشر بررسی کردیم و می خواهیم بدانیم مسائل حوزه چاپ و نشر به چه اندازه بر خرید و مطالعه کتاب دینی تاثیرگذار است که در این راستا با احمد شایانفر، مدیر عامل مرکز نشر هاجر به گفت و گو پرداختیم که متن آن را در ادامه می خوانیم:

تغییر مسیر کتابخوانی از آموزش به مسئله محوری

احمد شایانفر، مدیر عامل مرکز نشر هاجر (ناشر تخصصی زن و خانواده) در گفت وگو با ایکنا از قم در پاسخ به اینکه وضعیت مطالعه کتاب های دینی و قرآنی در قم امروز چگونه است، اظهار کرد: قم همچنان مهم ترین مرکز تولید و عرضه کتاب های دینی در کشور است و علاقه به مطالعه در این حوزه از بین نرفته است، اما شیوه مطالعه تغییر کرده است. مخاطب امروز به دنبال کتاب هایی است که پاسخگوی مسائل واقعی زندگی باشد و بتواند میان آموزه های دینی و نیازهای روز پیوند برقرار کند، بنابراین از مطالعه صرفا آموزشی فاصله گرفته ایم و به سمت مطالعه مسئله محور حرکت کرده ایم. وی ادامه داد: در سال های اخیر به دلیل شرایط اقتصادی، افزایش قیمت کتاب و تغییر سبک مصرف فرهنگی، خرید کتاب با کاهش مواجه شده است؛ اما این به معنای کاهش نیاز جامعه به معارف دینی نیست و اگر کتابی متناسب با نیاز مخاطب، با زبان روان و کاربردی تولید شود، همچنان با استقبال خوبی روبه رو خواهد شد. مخاطب کتاب های دینی صرفا طلاب نیستند و خانواده ها، والدین، معلمان، مشاوران، دانشجویان و حتی نوجوانان از مخاطبان جدی این حوزه هستند و در نشر هاجر نیز تلاش کرده ایم آثارمان به گونه ای تولید شود که برای عموم مردم، به ویژه خانواده ها، قابل استفاده و کاربردی باشد.

جوانان به چه نوع کتاب های دینی گرایش دارند؟

شایانفر در پاسخ به اینکه مخاطبان امروز و به خصوص جوانان بیشتر به چه نوع کتاب های دینی گرایش دارند، افزود: کتاب هایی در زمینه سبک زندگی اسلامی، تربیت فرزند، مهارت های همسرداری، تربیت دینی کودک، پاسخ به شبهات و مسائل روز جامعه میان مخاطبین امروز مورد استقبال قرار می گیرد، همچنین آثار داستانی و رمان های دینی؛ به ویژه برای نوجوانان، نقش مهمی در انتقال مفاهیم دینی دارند، اما زبان ارتباط با نسل جدید تغییر کرده است. وی بیان کرد: جوان امروز به دنبال گفت وگو، استدلال، روایت و تجربه است، نه صرفا بیان مطالب کلی که اگر محتوا با زبان امروز، طراحی جذاب، روایت مناسب و استفاده از قالب های نوین تولید شود، نسل جوان نیز از آن استقبال خواهد کرد. یکی از مهم ترین نیازهای مخاطبین کتب دینی؛ ارائه راهکارهای عملی برای مسائل خانواده است؛ موضوعاتی مانند تربیت فرزند، روابط زناشویی، سبک زندگی، هویت نوجوان، سواد رسانه ای و تربیت در فضای مجازی. درواقع جامعه امروز به کتاب هایی نیاز دارد که علاوه بر مبانی دینی، پاسخ های کاربردی برای زندگی روزمره ارائه دهد. شایانفر در پاسخ به اینکه مهم ترین مشکلات ناشران و نویسندگان کتاب های دینی چیست، گفت: افزایش هزینه های تولید، گرانی کاغذ، کاهش قدرت خرید مردم، محدود بودن شبکه توزیع، ضعف تبلیغات فرهنگی و نبود حمایت مؤثر از آثار فاخر از مهم ترین چالش های ناشران است که علاوه بر این، معرفی مناسب کتاب های ارزشمند نیز نیازمند توجه جدی رسانه ها است و بسیاری از خانواده ها کتاب را به دلیل گرانی آن از سبد فرهنگی خود حذف یا خرید آن را محدود کرده اند که در چنین شرایطی حمایت از ناشران، توسعه خریدهای سازمانی و تقویت کتابخانه ها می تواند بخشی از این مشکل را جبران کند. وی در پاسخ به اینکه فضای مجازی را رقیب کتاب می دانید یا فرصت و قم چه جایگاهی در فرهنگ کتاب خوانی دارد، تصریح کرد: فضای مجازی با استفاده صحیح و کاربردی می تواند یک فرصت بزرگ باشد و امروز بسیاری از مخاطبان از طریق شبکه های اجتماعی با کتاب آشنا می شوند و وظیفه ناشران این است که از این ظرفیت برای معرفی کتاب، تولید محتوای جذاب و ایجاد انگیزه مطالعه استفاده کنند. قم سرمایه عظیمی از نویسندگان، پژوهشگران، مترجمان و ناشران دینی را در اختیار دارد و نقش بی بدیلی در تولید محتوای دینی کشور ایفا می کند. با این حال، ظرفیت های این شهر در معرفی و توزیع آثار هنوز به طور کامل بالفعل نشده و نیازمند برنامه ریزی گسترده تری است.

خانواده؛ اولین محل شکل گیری عادت مطالعه

شایانفر در پاسخ به اینکه چه سیاست های حمایتی می تواند به رونق تولید و مطالعه کتاب های دینی کمک کند، ادامه داد: ترویج فرهنگ مطالعه یک مسئولیت مشترک است و خانواده اولین محل شکل گیری عادت مطالعه است، مدارس و دانشگاه ها باید مهارت کتاب خوانی را تقویت کنند، حوزه های علمیه تولید محتوای عمیق را بر عهده دارند و رسانه ها نیز باید کتاب را به یک موضوع جذاب و مستمر در فضای عمومی تبدیل کنند، همچنین حمایت از خرید کتاب توسط نهادهای فرهنگی، کاهش هزینه های تولید، تقویت نمایشگاه های کتاب، توسعه فروش آنلاین، حمایت از ترجمه آثار فاخر، معرفی کتاب در رسانه ملی و اجرای طرح های تشویقی برای خانواده ها از مهم ترین اقدامات مؤثر است. وی در پاسخ به اینکه آیا امروز کتاب های دینی توانسته اند با نیازها و پرسش های نسل جدید همگام شوند، گفت: خوشبختانه در سال های اخیر بخشی از ناشران و نویسندگان تلاش کرده اند خود را با نیازهای نسل جدید همراه کنند، اما هنوز هم در برخی آثار؛ ادبیات و شیوه ارائه محتوا، متناسب با مخاطب امروز نیست و نسل جدید با انبوهی از پرسش ها و اطلاعات روبه رو است و طبیعی است که انتظار دارد کتاب دینی نیز با زبان روان، جذاب، کاربردی و متناسب با مسائل روز با او سخن بگوید که تجربه ما در نشر هاجر نیز این موضوع را به خوبی نشان می دهد. شایانفر بیان کرد: چندی پیش مجموعه «احکام دختران 8 تا 13 سال» و «احکام پسران +13» را با نگاهی متفاوت و متناسب با نیازهای نسل امروز منتشر کردیم و در تألیف این آثار تلاش شد احکام شرعی با زبانی ساده، طراحی جذاب، تصویرسازی مناسب و پاسخ به مسائل واقعی و مورد ابتلای نوجوانان ارائه شود؛ یعنی مخاطب احساس کند کتاب برای زندگی امروز او نوشته شده است، نه صرفا برای انتقال مطالب آموزشی که استقبال مخاطبان نشان داد این نگاه، یک نیاز واقعی بوده است. این دو کتاب در مدت حدود یک سال و نیم به چاپ بیست وهفتم رسیده اند و در نمایشگاه بین المللی کتاب که به صورت مجازی برگزار شد نیز موفق شدند رتبه اول و دوم پرفروش ترین کتاب ها را به خود اختصاص دهند. وی یادآور شد: این اتفاق برای ما یک پیام روشن داشت؛ هر زمان بتوانیم مفاهیم دینی را با شناخت دقیق مخاطب، زبان مناسب و نیازهای واقعی جامعه عرضه کنیم، مردم از آن استقبال خواهند کرد و به اعتقاد من، آینده نشر دینی در گرو همین رویکرد است؛ یعنی به جای آنکه صرفا به انتقال اطلاعات دینی فکر کنیم، باید تلاش کنیم کتاب های دینی به حل مسائل زندگی مردم کمک کنند و اگر کتاب بتواند به پرسش های واقعی نوجوان، جوان و پدر و مادر امروز پاسخ دهد، همچنان جایگاه خود را حفظ خواهد کرد و حتی مخاطبان بیشتری نیز پیدا خواهد کرد و این مسیری است که نشر هاجر با تمرکز بر حوزه زن، خانواده و تربیت با جدیت دنبال می کند. ناظر به این گفت و گو می توان گفت، زمانی محتوای ارزشمند و سنگین یک کتاب دینی به موفقیت می رسد که با زبان و نیاز امروز مخاطب به نگارش درآید و با چنین شرایطی مردم از آن استقبال خواهند کرد و در این راستا درباره تجربه موفق خود از انتشار یک کتاب دینی توضیحاتی ارائه کرد. در گفت و گو با شایانفر بار دیگر به مسائلی یکسان درباره کاهش آمار مطالعه کتاب دینی دست یافتیم، مسائلی مانند وضعیت معیشتی مردم و عدم توجه به نیاز و سوالات امروز مخاطب.

محتوای کتب دینی جذاب تر شود

باوجود چالش های بسیاری که در عرصه نگارش کتب دینی و میزان استقبال از آن وجود دارد، اما حجت الاسلام و المسلمین علیرضا محمدی نژاد، نویسنده «احکام دختران و پسران» و مدیر کارگروه علمی احکام مرکز تدوین حوزه های علمیه براین باور است که «استقبال مردم از خرید و مطالعه کتاب های دینی و قرآنی رو به رشد است و علت اصلی آن هم، ایجاد دغدغه در زمینه جذاب سازی کتب دینی است». حجت الاسلام و المسلمین علیرضا محمدی نژاد در پاسخ به اینکه آیا میزان استقبال مردم از خرید و مطالعه کتاب های دینی و قرآنی را رو به رشد می بینید یا کاهش، اظهار کرد: استقبال مردم از خرید و مطالعه کتاب های دینی و قرآنی رو به رشد است و علت اصلی آن هم، ایجاد دغدغه در زمینه جذاب سازی کتب دینی است، برای مثال با گذشت یک سال و چند ماه از تالیف کتاب احکام دختران و پسران، این دو کتاب توانستند به چاپ سی و دوم برسند که برای کتابی در حوزه کودک و نوجوان یک رکورد محسوب می شود. وی افزود: این دو کتاب با قلمی بسیار روان، نگاهی متفاوت، همراه با ایده پردازی و خلاقیت نوشته شده و با جذابیت های بصری فراوان و طراحی جذابی به تالیف رسیده است، در تالیف این کتاب سعی کرده ام تا مسائل دینی را با ساده ترین زبان به مخاطب آموزش دهم و همچنین با داستانی کردن این کتاب، جذابیت آن بیشتر شده است. از سوی دیگر، در طراحی این کتاب سعی شده است در عین پایبندی به اصول و استانداردهای طراحی، از خلاقیت های فراوان بهره برده شود و به همین علت، اصلی ترین دلیل رشد چنین کتاب هایی، دغدغه در زمینه جذاب سازی تالیفات دینی است. محمدی نژاد در پاسخ به اینکه مهم ترین چالش شما در نگارش کتاب های دینی برای مخاطب امروز چیست، گفت: شاید یکی از مهم ترین چالش هایی که معمولا نویسندگان با آن درگیر می شوند، کم حوصلگی عوامل درگیر در انتشار کتاب ها باشند، مهم ترین عاملی که می تواند باعث موفقیت یک کتاب یا هر محصول دیگری شود، صبوری در تالیف و ارائه آن اثر است، لازم است برای تالیف یک کتاب زمان و ذوق صرف شود. چه اشکالی دارد که برای تالیف یک کتاب یک سال یا بیشتر زمان صرف شود و از نظرات کارشناسی طراحان، ایده پردازان، مخاطبان، نویسندگان، روان شناسان و جامعه شناسان استفاده شود تا محصول نهایی دقیقا همان چیزی باشد که جامعه مخاطب ما به آن نیاز دارد؟ وی افزود: یکی از مهم ترین چالش ها در نگارش کتاب؛ عجله کردن در انتشار و توزیع کتاب ها به بازار است، ما در کتاب احکام دختران با صبوری زیادی عمل کردیم و برای صفحه به صفحه این کتاب وقت صرف شد، همچنین در نگارش و طراحی کتاب تلاش شد تا ویژگی های سن نوجوان و نیازهای این سن و سال در موضوع احکام مورد نظر قرار بگیرد، شاید یکی از دلایل موفقیت این کتاب نیز در نظر گرفتن همین عوامل بود و شخصا برای طراحی، ایده پردازی و صفحه آرایی کتاب وقت می گذارم و ساعت ها با طراح در این زمینه صحبت می کنم.

مخاطب امروز از یک کتاب دینی چه انتظاری دارد

نویسنده کتاب های درسی حوزه علمیه برادران، خواهران و جامعة الزهرا(س) در پاسخ به اینکه مخاطب امروز از یک کتاب دینی چه انتظاری دارد و این انتظار نسبت به گذشته چه تغییری کرده است، ادامه داد: امروز عصر رسانه است و زمانی است که با عنوان جامعه اطلاعاتی از آن یاد می شود و به صورت کلی در دنیای امروز حجمِ تولید اطلاعات از یک سو و همچنین دسترسی آسان به اطلاعات از سوی دیگر بسیار آسان تر شده؛ میزان تولید اطلاعات در این عصر به اندازه ای است که از آن با عنوان انفجار اطلاعات یاد می شود. محمدی نژاد بیان کرد: مخاطبان امروز کمی در مواجه شدن با اطلاعات کم حوصله شدند و به خصوص به خاطر درگیری آن ها با تلفن های هوشمند و اینترنت، ذهن آن ها کمی خسته شده است و همچنین جذابیت های فراوانی که رسانه های جدید به وجود آورده اند، توقع مخاطبان کتاب خوان را نسبت به گذشته فراتر برده است. با توجه به این دورنما، مخاطب امروز از یک کتاب دینی انتظار جذابیت دارد. وی تصریح کرد: کتابی که قرار است معارف دینی را به مخاطب آموزش بدهد، باید جذاب باشد و چنین کتابی باید بتواند مخاطب را با خودش همراه کند و او را به دنیای خودش فرا بخواند، به همین خاطر جذابیت های بصری کتاب، استفاده از تصاویر و اِلمان های گرافیکی و استفاده از تکنولوژی های جدید در کتاب های آموزشی، بسیار می تواند در این زمینه موثر باشد. نویسنده «احکام دختران و پسران» در پاسخ به اینکه آیا مطالعه کتاب های دینی و قرآنی در قم نسبت به سال های گذشته تغییر کرده است، گفت: آمارِ دقیقی از سرانه مطالعه کتاب در قم ندارم، اما به نظر می رسد با توجه به کارهای نوین و جدیدی که در حال حاضر توسط مولفان و ناشران صورت می گیرد و همچنین دغدغه ای که در زمینه تالیف کتب دینی با رعایت استانداردهای آموزشی وجود دارد، وضعیت مطالعه کتاب های دینی و قرآنی هم در کشور و هم در قم رشد قابل توجهی دارد. محمدی نژاد در پاسخ به اینکه آیا نویسندگان دینی به اندازه کافی نیازها و دغدغه های مخاطب امروز را می شناسند و آیا امروز بیش از کمبود کتاب دینی، با کمبود کتاب های جذاب و مسئله محور مواجه هستیم، ادامه داد: نویسندگان سعی می کنند با توجه به دغدغه های مخاطبانشان قلم زنی کنند؛ اما هنوز جای کار زیادی وجود دارد و با توجه به مسائلی که در سوالات قبل درباره ویژگی های جامعه اطلاعاتی گفتیم، ما امروز با یک مخاطب معمولا کم حوصله و در معرض بمباران اطلاعات مواجهیم که شناخت این مخاطب و دغدغه های آن برای تالیف کتاب های موثر بسیار مهم و حیاتی است و باید برای آن وقت و هزینه صرف شود.

ضرورت نیازسنجی در عرصه نگارش کتاب

وی بیان کرد: اگر شما در کتابفروشی ها قدم بزنید، با حجم انبوهی از کتب دینی روبرو می شوید که معمولا در همان چاپ اول باقی مانده اند که علت آن بی کیفیتی محتوای این کتاب ها نیست؛ بلکه عدم جذاب سازی محتوای کتاب است، یکی از کارهایی که انتشارات باید انجام دهد، نیازیابی و نیازسنجی است. انتشارات باید بتواند با مخاطب شناسی قوی؛ کتبی جذاب برای پاسخ به نیازهای مخاطب امروز عرضه کند، همچنین مولفین و نویسندگان باید با کشف مسائل مخاطبان، بتوانند قلمِ جذابی در ارائه محتوای خودشان ایجاد کنند و در کنار آن، باید از طراحان خوش ذوق استفاده شود تا بتوانند جنبه بصری این کتاب ها را ارتقا دهند. محمدی نژاد یادآور شد: اگر بخواهم با توجه به تجربیاتی که در این مدت داشته ام کتابی تالیف کنم، همچنان موضوع احکام شرعی در اولویت من قرار دارد، زیرا تمام مخاطبان جامعه دینی و تمام اصناف، مشاغل، سن و سال های مختلف و حتی جنسیت های مختلف به آن نیاز دارند و اگرچه تالیفات زیادی در این زمینه وجود دارد، اما جذابیت آن ها آنطور که باید مخاطب امروز را راضی نمی کند. در موضوع خانواده، عادات و رفتارهای اجتماعی نیز جای کار بسیاری وجود دارد.

فرهنگ کتابخوانی را در جامعه احیا کنیم

بهترین تعبیر در باب اهمیت کتابخوانی در بخشی از پیام رهبر شهید انقلاب که به مناسبت نخستین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در سال 1372 به رشته تحریر در آوردند، آمده است که فرمود: «برای یک ملت، خسارتی بزرگ است که افراد آن، با کتاب سر و کاری نداشته باشند و برای یک فرد، توفیق عظیمی است که با کتاب، مأنوس و همواره در حال بهره گیری از آن یعنی آموختن چیز های تازه باشد. با این دیدگاه، به روشنی می توان ارزش و مفهوم رمز عمیق این حقیقت تاریخی را دریافت که اولین خطاب خداوند متعال به پیامبر گرامی اسلام این است که بخوان! و در اولین سوره ای که بر آن فرستادهؚ عظیم الشأن خداوند فرودآمده، نام قلم به تجلیل یاد شده است.»

در مجموع می توان گفت، اگرچه آمار دقیقی از وضعیت سرانه مطالعه کتب دینی در کشور و نیز در استان وجود ندارد، اما ناظر به گفت و گو هایی که در این مجال داشتیم باید گفت، وضعیت کتاب در کشور و به تبع آن کتب دینی با مطلوب و ایده آل فاصله ها دارد و از دلایل آن می توان به وضعیت معیشتی مردم، گرانی کاغذ، استفاده بیش از حد از فضای مجازی، تعطیلی کتابفروشی ها، محدود بودن شبکه توزیع، ضعف تبلیغات فرهنگی و نبود حمایت مؤثر از آثار فاخر، افزایش هزینه های تولید، عجله کردن در انتشار و توزیع کتاب ها به بازار، عدم شناسایی نیاز ها و سلایق مخاطب عدم جذاب سازی محتوای کتاب اشاره کرد.

در میان این چالش ها مخاطب امروز با بمباران اطلاعاتی در عصر تکنولوژی و فضای مجازی مواجه است و از نویسنده کتب دینی انتظار دارد تا دغدغه ها و نیازهایش را بشناسد و در این مسیر قلم بزند، او انتظار دارد تا زمانی که کتاب نویسنده را تورق می کند بتواند جملات و نکات آن را در زیست روزمره خود به کار بگیرد، علاوه براین مخاطب امروز با انبوه و حجم عظیم اطلاعات پر زرق و برق فضای مجازی نیز سروکار دارد بنابراین از کتاب دینی صرفا انتظار ندارد تا محتوای آموزنده را به صورت خشک و بدون جذاب سازی بصری و محتوایی به او عرضه دارد.

نباید از تاثیر کتاب و قلم غافل شد و میان افراد کتابخوان و غیر آن خطی کشیده شود و باید با بهره مندی از راهکار هایی ازجمله طراحی جذاب، روایت مناسب و استفاده از قالب های نوین، توانمندکردن خانواده به عنوان مهمترین بستر ترویج فرهنگ کتابخوانی، نیازسنجی در جامعه، بهره مندی از سبک ساده گویی و قلم روان توأم با خلاقیت، کاهش هزینه های تولید، تقویت نمایشگاه های کتاب، توسعه فروش آنلاین، حمایت از ترجمه آثار فاخر، معرفی کتاب در رسانه ملی و اجرای طرح های تشویقی برای خانواده ها فرهنگ کتابخوانی را در جامعه احیا کنیم.

انتهای پیام